از دیپلماسی شخصی تا بازی با خطوط قرمز ایران
در حالی که دونالد ترامپ برای دومینبار وارد کاخ سفید شده و محمدرضا پزشکیان نیز ریاستجمهوری ایران را بر عهده گرفته، گمانهزنیها درباره یک تحول بیسابقه در روابط تهران و واشنگتن در حال تقویت است: دیدار مستقیم رؤسای جمهور دو کشور در خاک عربستان سعودی. این سناریو، در دل خود فرصتها و تهدیدهای جدی نهفته دارد، از جمله احتمال استفاده ترامپ از مسائل حساس مانند نام خلیج فارس بهعنوان اهرم فشار دیپلماتیک.
ترامپ و دیپلماسی فردمحور: سابقهای از دیدار با دشمنان
ترامپ پیشتر ثابت کرده که برای دستیابی به توافقهای بزرگ، مایل است قواعد مرسوم را بشکند. دیدار جنجالی با کیم جونگ اون، نزدیکی به پوتین، و تلاش برای مذاکره با ایران در دوران حسن روحانی، همگی نشان میدهد که او بهجای بازی دیپلماتیک کلاسیک، به دنبال صحنههای بزرگ و نمادین است.
طبق گفتهی روحانی، ترامپ در دوران ریاستجمهوری اول خود چندینبار درخواست دیدار حضوری با مقامهای ایرانی را مطرح کرده بود. تلاشهای مکرر امانوئل مکرون برای ترتیبدادن این دیدار در سال ۲۰۱۹ نیز نشان میدهد که چنین دیداری نزدیکتر از آن چیزی بوده که تصور میشود.
تحول در روابط ایران و آمریکا: از مذاکره پنهانی تا تماسهای علنی
در ماههای اخیر، روابط تهران و واشنگتن شاهد جهشهایی بیسابقه بوده است. تبادل زندانیان، گفتگوهای راهبردی و حتی نشانههایی از همکاریهای منطقهای، حکایت از آغاز مرحلهای نوین دارد. این پیشرفت بهقدری چشمگیر بوده که حتی مخالفت اسرائیل نیز نتوانسته مسیر را مسدود کند.
ترامپ، که حالا دوباره سکان سیاست خارجی آمریکا را در دست دارد، ممکن است بخواهد این روند را به سطحی نمادینتر بکشاند: دیدار مستقیم با رئیسجمهور ایران در یک کشور ثالث.
عربستان سعودی: بستر مناسب برای یک دیدار تاریخی
عربستان در دوره محمد بن سلمان، از سیاست خارجی تقابلی به نقش میانجی فعال تغییر موضع داده است. میزبانی مذاکرات ایران با کشورهای عربی، نزدیکی به چین، و روابط نزدیک با واشنگتن، همه این کشور را به گزینهای ایدهآل برای میزبانی دیداری تاریخی تبدیل میکند. ریاض برای تحکیم موقعیت جهانی خود، به دنبال صحنهسازیهایی از این دست است.
خلیج فارس: یک بازی خطرناک با خطوط قرمز
در همین حال، برخی منابع دیپلماتیک از احتمال طرح موضوع نام خلیج فارس از سوی ترامپ در جریان این سفر خبر دادهاند. اگر چنین حرکتی انجام شود، نهتنها فضای مذاکرات را متشنج میکند، بلکه ممکن است واکنش شدید ایران را نیز در پی داشته باشد.
اما شاید این دقیقاً بخشی از تاکتیک فشار ترامپ باشد: طرح یک مسئله حساس ملی برای ایران، با هدف واداشتن طرف مقابل به ورود به مذاکره حضوری برای حلوفصل سریعتر اختلافات. اگر این سناریو درست باشد، ترامپ در حال استفاده از الگوی شناختهشده «تهدید حداکثری – توافق بزرگ» است.
جمعبندی
ملاقات میان پزشکیان و ترامپ دیگر یک رؤیای محال نیست. اگر بستر دیپلماتیک فراهم بماند و بحرانهای ناگهانی رخ ندهد، این دیدار در خاک عربستان ممکن است. با توجه به سابقه ترامپ در مذاکره با دشمنان، نقش جدید عربستان و رشد چشمگیر گفتوگوهای تهران–واشنگتن، وقوع چنین رویدادی کاملاً محتمل است.
اگر مصاحبهی حسن روحانی را خوانده باشید که در آن از درخواستهای مکرر ترامپ برای دیدار حضوری سخن گفته، و تلاشهای بیوقفه مکرون برای ترتیب این ملاقات را بهیاد داشته باشید، باور به دیدار ترامپ و پزشکیان در عربستان چندان دور از ذهن نخواهد بود – حتی اگر با تهدید به تغییر نام خلیج فارس همراه شود.